67951

دوره سلجوقی

از دوره سلجوقی نیز اگرچه قالی یا زیراندازی که همگان بر ایرانی بودن آنها گواهی دهند به دست نیامده است اما متخصصان صاحب نامی،تعداد8تخته قالی به دست آمده در آسیای صغیر که در دوره سلجوقی بافته شده است را مربوط به ایران دانسته اند.ضمن آنکه نقش قالی ایرانی در آثاری همچون نگارگری های مذکور مشهود است و در نوشته های مورخان و گردشگران معروف نیز از رواج قالی بافی در دوره سلجوقی همچون برخی دیگر از هنرهای صناعی نظیر نساجی سنتی فلزکاری نگارگری،سخن رفته است.«خاقانی شیروانی»شاعر معروف کشورمان در نیمه قرن ششم ھ.ق. در قطعه شعری از قالی نام برده و گفته است:
چون مرا سندس است استبرق شاید ارقالی مرندی نیست
«این بطوطه»در قرن هشتم ھ .ق در گزارش اقامت خود در«ایذه»گفته است که در مجلس«اتابک افراسیاب»،قالی سبز رنگی در برابرش گسترده بودند.
ویرانی و کشتاری که حمله مغول باخود به همراه داشت تا چندی همه فعالیت های هنری را در ایران دچار وقفه ساخت.ولی پس از آن که این سیل خانمانسوز فروکش کرد،آرامش در گرفت و انواع پیشه و هنر رونق نسبی یافت و طبعا شور وشوق قالی بافی هم آغازیدن گرفت.غازان خان،نخستین ایلخان مغول که اسلام آورد برای مقبره خالدبن ولیعهد سردار صدر اسلام چند قالی به دمشق فرستاد.ضمن آنکه در تاریخ آمده است که غازان خان،مسجدی در تبریز بنا کرده بود که آن را با قالیهای اعلا مفروش ساخته بود.

دوره ایلخانان

در دوره ایلخانان،ارتباط نیرومندی میان دو کانون مهم کانون تمدن آن روزگار یعنی ایران و چین پدیدار شد ودر نتیجه این ارتباط،به ویژه هنرهای ملی ایران به راه تحولی تازه گام نهاد و درآن به تدریج رو به کمال رفت ودر پایان فرمانروایی تیموریان به اوج شکوفایی رسید.
از بررسی آثار نگارگری دوره تیموری وبه ویژه مکتب هرات_به عنوان قله رفیع نگارگری ایران وجهان_میتوان به رونق قالی بافی در دوره مذکور پی برد.ضمن آن که نمونه ای از قطعه فرشی متعلق به دوره تیموری که در«موزه بناکی»در یونان نگهداری میشود و صاحبنظران در تعلق آن به آذربایجان و آسیای صغیر تردید دارند هم موضوع قابل بحثی را در خصوص قالی بافی در دوره مذکور به وجود می آورد اما پدیدار شدن نقش گردان_خطوط منحنی_با نگاره های ختایی از تحولات قالی ایران در تیموری است.
پیدا شدن طرح گردان که نقشه آن باید از پیش روی کاغذ شطرنجی آماده شود،تحول اساسی در کار قالی بود که با نبوغ طراحان و بافندگان هنرمند ایرانی،شاهکارهای کم نظیر و بی نظیری را با استفاده از مواد اولیه ای نظیر ابریشم،سیم،زر و حتی کرک وپشم و پنبه به جهانیان عرضه کرده است.
اندکی قبل از آغاز حکومت صفویه،سه تن از دومادان تیموری در هرات،مرکز مهم هنری به وجود آوردند.این سه نفر:شاهرخ،بایسنغر میرزا و سلطان حسین بایقرا بودند که مؤسسان اصلی«مکتب هرات»در قرن نهم هجری قمری به شمار می روند و«استاد کمال الدین بهزاد هراتی»_نقاش بزرگ ونگارگر معروف و شاخص ایرانی از همین مکتب پای در دنیای هنر نهاد و بعدها ریاست کتابخانه سلطنتی را عهده دار شد.
از نویسندگان و مورخان مشهوری که در قرن نهم هجری قمری در آثار خود به قالی وقالی بافی اشاره داشته اند باید از«حافظ ابرو»یاد کرد که قالی بافی را جز هنرهای مهم شهر هرات قلمداد کرده است.

دوره صفویه

دوره صفویه_یعنی از حدود اوایل قرن دهم هجری قمری تا حدود نیمه قرن دوازدهم هجری قمری_را همگان اوج شکوفایی و عصر طلایی قالی ایران میدانند.از قالی هایئهای مشهور ایرانی که از قرن دهم هجری قمری به دست آمده است قالی با«طرح لچک ترنج»است که توسط«غیاث الدین جامی»بافته شده است که در زمره قدیمی ترین قالی های موجود ایران قرار دارد.
در زمان حکومت شاه اسماعیل و شاه طهماسب،اگرچه شهر تبریز_به عنوان پایتخت_یکی از مراکز مهم قالی بافی بوده است اما از کاشان،هرات،همدان و شوشتر هم به عنوان مراکز پررونق قالی یاد کرده اند.
بر شمردن شاهکارهای قالی دوره صفویه که هر یک زینت بخش موزه ها ودیگر و اکر هنری جهان و حتی مجموعه داران خصوصی است کاری است دشوار.گم این که آوازه قالی های مشهوری چون«قالی اردبیل»،«قالی،شکارگاه»،«قالی چلسی»و«قالی های پولنز»_قالی های لهستانی _وقالیچه های با نقش محرابی(=سجادیه ای)عالمگیر است.
صاحبنظران تعداد قالی وقالیچه های شاخص به جای مانده از دوره صفوی را حدود2500تخته برآورده کرده اند که هریک دارای ویژیگی های به لحاظ نقش،رنگ و رنگ آمیز است.
دلایل شکوفایی قالی ایران در دوره صفوی را میتوان به شرح ذیل خلاصه کرد:
_حمایت بی دریغ دولت از قالی بافی وهنرمندان دست اندرکاران آن.
_توجه دقیق مراقبت مستمر در زمینه تولید مواد اولیه مصرفی همچون خامه و ابریشم ونخ پنبه ای.
_حمایت از تولید انواع قالی در اندازه های مختلف از قالیچه تا قالی های بزرگ پارچه و توجه به رونق بخشیدن تولید قالی در شهر ها وکارگاههای بزرگ ومتمرکز.
_حساسیت به ثبات رنگ و حمایت و ترویج رنگرزی با مواد ملونه طبیعی.
_استفاده و رونق به کارگیری از طرحهای منحنی در قالی بافی.
_توجه وافر به طراحی نقشه در قالی بر اساس خصوصیات و ویژگیها و ممیزه های هریک از مناطق مهم قالی بافی.به این نحو که جلوه های طبیعت آداب و رسوم و سنتها اعتقادات ودر مجموع فرهنگ بومی،در طرح ونقش و رنگ آمیز قالی متجلی میشود و این مهم در حال حاضر نیز از ویژگیهای قالی در مهمترین مراکز قالی بافی ایران است.
_دقت در امر تولید قالی با کیفیت مطلوب و نظارت مستقیم دولت در امر براورده کردن سفارش قالی از ممالک خارجی.

از علاقه شاهان و دربار صفوی به قالی ایران همان بس که گفته شود شاه طهماسب صفوی خود در کار طراحی قالی بود ونقش چند تخته قالی را با دست خود کشیده است وتعدادی از شاهزادگان صفوی از سر شوق و علاقه،در زمینه طراحی بافت قالی و قالیچه فعالیت می کرده اند.در تاریخ قالی ایران آمده است که پس از آن که میان ایران وعثمانی کار به صلح انجامید،شاه طهماسب در سال963 ھ.ق طی نامه ای به سلطان سلیم از او خواست تا اندازه های ایوان های مسجد نو بنیادی که اینک به نام«مسجدجامع سلیمانی»در استانبول برپاست را برای او بفرستد تا دستور بافتن قالی برای آنها داده شود.سلطان عثمانی نیز چنان کرد که وی خواسته بود.این قالی ها در سال975 ھ.ق همراه با سفیری به دیار عثمانی فرستاده شد که بر اساس آنچه که ثبت شده است،قالی ها و قالیچه های ابریشمین وزر بفت این هدیه را،چهل و چهارنفر شتر حمل میکرد.از این رو مشخص،است،قالی ایران در دوره صفوی که در زیبایی نقش،ظرافت بافت و جلوه رنگ آمیز نظیر و همانندی نداشته است،به عنوان تحفه ای،نفیس،سهمی در روابط ایران با کشورهای همسایه و حتی دیگر ممالک داشته است.

در دوره حکومت شاه عباسی دوم وبه دستور او کارگاههای بسیاری در ویالات شیروان ,قره باغ ,گیلان,کاشان,مشهد,استرآبادو…همچنین درپایتخت آن زمان -اصفهان- دایرشد که در آن ها قالی وانواع پارچه های فاخر بافته می شد.
در آن روزگار,کارگاههای قالی بافی سلطنتی به منظور تهیه وتامین احتیاجات کاخ ها وبرآورده کردن سفارشات خارجی وتهیه هدایا وتحفه ها دایر شد .موقعیت یکی از این کارگاههارا در حد فاصل عمارت هشت بهشت ومسجد امان (مسجد شاه سابق ) ذکر کرده اند.در کا گاهای مذکور که پشم مورد نیاز تولید قالی ها را از پشم گوسفندان شاهی تامین می کردند ,سفارشات ,زیر نظر ماهر ترین استادان وهنرمندان به طور مرتب بافته وآماده می شد . کروزینسکی کشیش لهستانی که در فاصله سالهای ۱۷۰۴تا۱۷۲۹میلادی در ایران می زیسته است درباره این کارگاهها که بهکارگاههای شاهی معروف بوده ااست می گوید :نه تنها آنچه مورد نیاز دربار ودرباریان است ,تولید می کنند,بلکه به میزان بسیار برثروت خزانه شاهی می افزایند زیرا گرانبهترین پارچه ها وقالی های ابریشمین زریفت وسیم بفت , کشتی کشتی ,همراه سوداگران دولتی برای فروش به اروپا واز آن هم پیشتر ,به هندوستان فرستاده می شود.

 

این که تصور شود که در دوره صفوی قالی های با کیفیت و ممتاز صرفا در کارگاه های فرش بافی شاهی تولید میشده است اشتباهی بزرگ است چرا که قالی های مرغوب به لحاظ طرح،رنگ و بافت با دقت نظر و برنامه ریزی جامع و نظارت کامل در سراسر ایران با حفظ ویژگی‌های خاص هر منطقه تولید میشده است. اگرچه از قالی های متعددی که از عهد صفوی به جای مانده متوجه تنوع نقوش قالی آن عصر می شویم اما به طور عمده در دوران صفوی با4نقش عمده که عبارتند از:نقش محرابی،نقش گل ونقوش طبیعی،نقش لچک ترنج و نقوش حیوانی روبه رو هستیم.
در دوره صفوی نظر به اهمیت طراحی قالی،هنرمندان طراح بسیار مورد حمایت قرار گرفتند و توسط آنان نقش های تازه ای ابداع شد که تا پیش از آن در قالی بافی دیده نشده است که از آن جمله باید به نقش هایی معروف به«گل شاه عباسی»اشاره داشت.
در دوره صفوی از ابریشم نیز در قالی بافی استفاده میشود وقالی هایی بس ظریف وزیبا که به«قالی پرده نما»مشهور است و در دوره مذکور بافته شده است.
شورش افغان ها با دوران آشوب و کشتار سختی که به دنبال داشت،شیرازه اقتصاد ایران از جمله قالی بافی را ازهم گسیخت و وضع نابسامانی قالی نزدیک به یک صد سال و از انقراض صفویان تا پایان ناگوار جنگهای ایران و روس در زمان فتحعلی شاه قاجار،ادامه یافت و بر صنعت وهنر فرش ایران لطمات و صدمات فراوانی وارد آمد.
آثار و مدارک به جای مانده وبررسی اسناد تاریخی موید رونق قالی بافی در خراسان در حدود نیمه های حکومت قاجاریه و تولید قالی های با کیفیت و مورد توجه برخی از شرکتهای خارجی منجمله کمپانی هند شرق در بیرجند،قاین،درگز و برخی دیگر از شهرهای خراسان است.

به دنبال آرامش نسبی در کشور،زمینه کار قالی بافی به طور گسترده تری فراهم شد و قالی بافی در مراکز مهم قالی بافی ایران،زندگی تازه ای را از سر گرفت.
در حدود سالهای پایانی قرن سیزدهم ھ.ق. ودر پی افزایش ناگهانی و چشمگیر تقاضای بازار های اروپایی برای قالی ایران،بازرگانان تبریزی در استانبول فعالیت گسترده ای را برای صادرات قالی ایران به اروپا،آغاز کردند و صادرات قالی ایران،در آغاز از تبریز شروع شد.
صدور قالی ایران به صورت گسترده،افزایش قابل ملاحضه تولید در تبریز و روستاهای اطراف آن و سپس در خراسان،سلطان آباد،کرمان و…را در پی داشت و موفقیت های حاصله آن چنان بود که کمپانی های متعدد خارجی را به سرمایه گذاری و تاسیس مراکز تولید و صدور قالی در شهرهایی نظیر کرمان و اراک،همدان،تبریز و مشهد تشویق و وادار ساخت.پس از آن ودر پی بروز پاره ای از مشکلات و از دست رفتن بازار های صادراتی و برچیده شدن فعالیتهای تولید و صدور قالی توسط کمپانی های خارجی،شرکت سهامی فرش ایران در سال1314ھ.ش.کار خود را آغاز کرد و البته طی سال های بعد پیروزی انقلاب اسلامی ایران،سازمان ها،شرکتهاونهادهای دیگری هم به کار تولید وفروش و صادرات فرش اقدام کردند که هم اکنون بسیاری به فعالیت خود خاتمه داده و برخی از آنها واز جمله برخی از صادرکنندگان قدیمی همچنان و علیرغم مشکلات فراوان کار را ادامه داده اند.«هنر_صنعت»قالی ایران،فراز و نشیب های متعدد،بعضا زودگذر و گاه طولانی را پشت سر گذاشته است و علیرغم لغزشهایی که در بعضی نقاط_هم در زمینه طرح،هم از لحاظ رنگرزی وهم از نظر کیفیت بافت_داشته است و با وجود بی تدبیری،عدم عنایت به مسائل مدیریتی و فقدان برنامه جامع و بلند مدت برای تولید و حفظ کیفیت و به ویژه بازاریابی و فروش خارجی قالی ایران،در مجموع این هنر بی همانند که دارای ابعاد وسیع و گسترده فرهنگی،اقتصادی،اجتماعی و بازرگانی است،همچنان در سطح داخلی و بین المللی مطرح و نام ایران با قالی و نام قالی با ایران و مطلوب ترین کیفیت و زیباترین رنگ آمیز و نقشهای بدیع توأم وهمراه است.گواین که ظرفیت های بالقوه قالی ایران بسیار بالاتر از وضعیت موجود در زمینه های اشتغال،تولید،مصرف داخلی وفروش خارجی بوده و میتواند نقش آن در حیات فرهنگی و ترویج هنر مردمی بسیار چشمگیر و تعیین کننده تر باشد.

تماس