67951

مواد اولیه مصرفی قالی دستباف تشکیل شده از:

  • تار (چله)

  • پرز(خامه،گوشت ویا خواب قالی)

  • پود زیر(پود ضخپم)

  • پود رو(پود نازک)

تار،عبارت است که از نخ هایی که موازی یکدیگر در طول قالی قرار میگیرد و ممکن است از پشم،کرک،پنبه یا ابریشم باشد.

پود(ضخیم یا نازک)،عبارت است از رشته های نخ هایی که به صورت موازی با یکدیگر از بین نخ های تار گذشته و به طور افقی در دار قالی عبور داده میشود. جنس این نخها در قالی های ممتاز از ابریشم ودر قالی های خوب و متوسط،پشم و در قالی های متوسط تا معمولی از نخ پنبه ای است.

پرز،سطح خارجی قالی را تشکیل میدهد که به وجود آمدن طرح و رنگهای مختلف در قالی به واسطه وجود آن است. جنس پرز،د. قالی های ممتاز و عالی ابریشم یا کرک ودر سایر قالی ها از پشم است.بدیهی است کیفیت مورد نظر برای بافت قالی،تعیین کننده نوع و کیفیت مواد اولیه مصرفی است و هر اندازه کیفیت مطلوبتر و ممتاز تری مدنظر باشد،ضرورتا باید در نوع جنس ومیزان کیفیت مواد اولیه مصرفی،دقت و حساسیت لازم به کار گرفته شود.

با توجه به آنچه که گفته شد ممکن است:
قالی تمام ابریشمی یا گل و چله ابریشمی،کرکی و تمام پشمی باشد اما در قالی های معمولی تا متوسط به طور کلی از نخ پنبه ای با متریک های مختلفی برای تار،پود ضخیم و پود نازک و از نخ پشمی رنگ شده برای پرز استفاده میشود که متریک آن5/2موازی یا6/2موازی است.

ابزار کار

  • _دار

بافت قالی روی دستگاه یا چهار چوبی که تار(چله ها)را بر آن استوار ساخته اند،صورت میگیرد که به آن«دار»میگویند وبه طور کلی به دو دسته تقسیم میشود:

الف_دار افقی
ب_دار های عمودی

الف_دار افقی(دار زمینی) که به آن«دار خوابیده»نیز میگویند از همه دارها ساده تر است و بیشتر در میان ایلات و عشایر ودر برخی از روستاها مورد استفاده قرار میگیرد.این نوع دار که قدیمی ترین دار مورد استفاده برای بافت قالی بوده است در ساده ترین حالت آن عبارت است از دوتیر راست که به وسیله چهار میخ بزرگ چوبی یا فلزی در فاصله ثابتی از هم روی زمین استوار گشته و چله ها به طور منظم برآن عبور کرده است. این دار بسیار سبک و ارزان است،فاقد تیرهای جانبی بوده و علیرغم تغییرات محدودی که طی قرون و اعصار متمادی یافته است و دارای نوع کمان دار یا بدون کمان شده است،به طور کلی فاقد راست رو بوده و چله کشی بر روی دار انجام میشود.
ب_دارهای عمودی،دارهای عمودی به طور کلی شامل سه نوع است:
ب1_دار عمودی ثابت یا دار روستایی
ب2_دار عمودی تبریزی
ب3_دار عمودی گردان
البته این تقسیم بندی،تقسیم بندی کلی دارها است. گفتنی است که دار عمودی ثابت یا دار روستایی،ساده ترین دار عمودی است. امروزه،دارهای عمودی متنوعی که شامل دار عمودی متحرک فاقد راست رو،دار عمودی متحرک دارای راست رو،دار عمودی ثابت بار است رو است نیز ارائه و مورد استفاده قرار گرفته است. ضمن آن که دار عمودی معروف به دار تبریزی که دارای چله کشی دو رویه،به واسطه دو طرفه بودن دار است،کاربرد نسبتا زیادی دارد. دارهای ابداعی و خاص نظیر آنچه که برای بافت قالی های حجمی مورد استفاده قرار میگیرد و دار مرکب که برای بافت قالی های سه بعدی کاربرد دارد نیز ارائه شده که طبعا کاربرد محدود و خاصی دارد.

سایر ابزار کار

دیگر ابزار کار مورد استفاده در قالی بافی عبارت است از:

  • الف_شانه.
  • ب_چاقو قالی بافی.
  • پ_قلاب قالی بافی.
  • ت_قیچی قالی بافی.
  • ث_سیخ پود کشی.
  • چ_قشو(قاشین)

الف_شانه

(دفه،دفتین،دستوک،کرکیت)که اسامی محلی و انواع گوناگونی هم دارد وسیله ای است که برای کوبیدن بافت قالی به کار میرود.به این نحو که،پس از بافتن یک رج،و برای کوبیدن گره ها و نیز خواباندن پود های نازک و ضخیم مورد استفاده قرار میگیرد. این وسیله دنده هایی شبیه شانه و دسته ای چوبین یا فلزی دارد و همانطور که گفته شد انواع گوناگون و ضمنا اندازه های متفاوتی دارد و قالی بافان هر منطقه از مناطق قالی بافی بر اساس سنت تولید و شیوه های بافت،نوع خاصی از آن را مورد استفاده قرار میدهند.

ب_چاقو(کارد)

قالی بافی،وسیله ای است دارای لبه تیز برای بریدن امتداد نخ های پرز در هنگام گره زدن. با توجه به آنکه به طور معمول دو شیوه بافت متقارن و نامتقارن در قالی بافی وجود دارد تغییرات جزیی در شکل چاقو وجود دارد که موجب تسهیل کار بافت میشود. در مناطقی که از گره نامتقارن(معروف به گره فارسی)برای بافت قالی استفاده میکنند از«کارد»یا«کاردک»که در واقع همان چاقوی معمولی است استفاده میکنند که دارای تیغه فلزی و دسته چوبی است.

پ_قلاب قالی بافی

 قلاب،نوعی از چاقوهای قالی بافی است و در واقع چاقوی ویژه بافت متقارن(به ترکی باف معروف است)را قلاب می نامند. این وسیله بیشتر در منطقه آذربایجان و مناطقی که ترکی باف شیوه متداول قالی بافی است مورد استفاده قرار است. ابزار مذکور دارای قلابی در سرو دسته ای یکسره و متصل در انتها است و جنس آن از فلز و به خصوص آهن انتخاب میشود.

 قیچی قالی بافی

کاربرد این ابزار برای بریدن و کوتاه کردن سرپرز های هر گره پس از خاتمه بافت یک یا چند رج است تا نایکنواختی و بی نظمی ناشی از بریدن سر خامه ها پس از گره زدن در رج های قالی را سامان بخشد و قالی هم سطح به نظر آید. البته قیچی های مورد استفاده در قالی بافی متعدد است از جمله آنکه در بررسی انواع قیچی ها به قیچی فارسی(معروف به قیچی اصفهانی و متداول در نواحی مرکزی ایران)،قیچی ترکی قیچی خیاطی،قیچی برقی و دو نوع قیچی ویژه رفوگری بر می‌خوریم. ث_سیخ پود کشی،وسیله ای است از ورق نازک آهن با قابلیت انعطاف و حالت فنری که برای پود کشی و تسهیل در عبور پود از لابه لای چله ها مورد استفاده قرار میگیرد و دارای نوکی قلاب شکل است که نخ پود به دور آن چرخیده و از میان چله ها کشیده و عبور داده شود.👇

قشو(قاشین)

این ابزار فلزی شبیه شانه ای کوتاه و پهن است و مورد استفاده آن برای قالی بافان این است که پس از بافتن هر رج خامه های بافته شده از طرف بیخ گره خامه ها به طرف خودروی خامه های بافته شده با این وسیله شانه زده شده کشیده میشود تا علاوه بر پاک کردن پشم های زائد،گره ها هم کاملا جا افتد. صرفنظر از ابزاری که شرح آن داده شد.

ابزار و وسایل دیگری هم در تمهید مقدمات و آماده سازی مواد اولیه مورد نیاز قالی بافی و نیز برای تکمیل قالی مورد استفاده قرار میگیرند که عبارتند از:
قیچی پشم چینی،دوک و چرخ نخی ریسی در مقدمات کار و کارد و دستگاه پرداخت قالی و ابزار و وسایل رفو و دوخت لبه های قالی در صورت لزوم در پایان کار.
ضمن آنکه در مناطقی از کشور که فرش بافی در آنها رواج دارد از ابزاری همچون«سک=سوک»برای کوبیدن پود ها و منظم کردن چله ها که به طور عمده در غرب کشور مرسوم است ونیز«برپاکی» برای پیش کشی و خواباندن بهتر گره ها بر روی یکدیگر که عمدتا در استانهای خراسان و کرمان متداول است نیز استفاده میکنند. افزون بر مواد اولیه و ابزار و وسایل کار،از نقشه نیز به عنوان دستورالعمل و دستور اجرایی بافت قالی استفاده میشود که شامل طرحی زیبا از طرح های سنتی ایران با رنگ آمیز و نقطه چین است که در جریان بافت،هر بافنده با توجه و دقت در نقشه ها،متن و حاشیه قالی را می بافد.

تماس